Μπορεί το DNA μας να αποκαλύψει σήμερα από ποιες ασθένειες κινδυνεύουμε σε 10 ή 20 χρόνια; Και εάν γνωρίζουμε τον κίνδυνο πριν εμφανιστεί η ασθένεια, μπορούμε να την προλάβουμε; Ο καθηγητής Γενετικής Μανώλης Δερμιτζάκης απαντά στο νέο επεισόδιο του Science Next του CNN Greece.
Για περισσότερο από έναν αιώνα, η Ιατρική ακολουθούσε κατά κύριο λόγο μια συγκεκριμένη διαδρομή: εμφάνιση της ασθένειας, διάγνωση και στη συνέχεια θεραπεία. Η γενετική, η γονιδιωματική και η Ιατρική Ακριβείας επιχειρούν πλέον να μετακινήσουν αυτό το όριο νωρίτερα: πριν ακόμη εμφανιστεί η ασθένεια.
Στο έκτο επεισόδιο του Science Next, καλεσμένος είναι ο Μανώλης Δερμιτζάκης, καθηγητής Γενετικής και πρόεδρος του Ινστιτούτου Ιατρικής Ακριβείας και Υγείας του Κατάρ, ο οποίος εξηγεί τι μπορούμε πραγματικά να μάθουμε σήμερα διαβάζοντας το DNA μας — αλλά και πόσο απέχουμε από μια Ιατρική που θα μπορεί όχι μόνο να προβλέπει, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις και να παρεμβαίνει.
«Αυτή τη στιγμή θα μπορούμε να πούμε αρκετά πράγματα, αλλά σίγουρα πολύ μικρό ποσοστό σε σχέση με αυτό που θα μπορούμε να πούμε ίσως σε μερικές δεκαετίες», σημειώνει. Η γενετική πληροφορία, άλλωστε, δεν ισοδυναμεί πάντα με βεβαιότητα. Μια μετάλλαξη μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο μιας ασθένειας χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αυτή θα εκδηλωθεί.
Ο Μανώλης Δερμιτζάκης, χρησιμοποιεί την εικόνα μιας παρτίδας με χαρτιά για να περιγράψει τον ρόλο του DNA στη ζωή μας. «Είναι αυτό το οποίο μας έχουνε μοιράσει», λέει. «Αν είναι η μοίρα μας; Όχι, δεν είναι η μοίρα μας».
Και υπογραμμίζει ότι όλοι οι άνθρωποι φέρουν γενετικά χαρακτηριστικά που μπορεί να σχετίζονται με προβλήματα υγείας: «Δεν υπάρχουν άνθρωποι που είναι υπερήρωες να μην έχουν τίποτα».
Το μεγάλο στοίχημα είναι η αξιοποίηση αυτής της πληροφορίας. Η Ιατρική Ακριβείας, όπως εξηγεί, δεν περιορίζεται στην πρόληψη, αλλά αξιοποιεί μεγάλους όγκους δεδομένων ώστε να κατανοήσει καλύτερα τη βιολογία των ασθενειών και να οδηγήσει και σε αποτελεσματικότερες θεραπείες.
«Όταν έχουμε πολλά δεδομένα νωρίς στη ζωή μπορούμε να πούμε κάτι για το τι υπάρχει πιθανότητα να προκύψει σε κάποιον άνθρωπο», σημειώνει, προσθέτοντας ότι έτσι αποκτούμε τη δυνατότητα «να προλάβουμε κάποιες ασθένειες ή ακόμα και αν δεν τις προλάβουμε να είναι πιο ελαφρές ή να έρθουν πιο αργά στη ζωή».
Στην ερώτηση εάν μπορούμε σήμερα να διορθώσουμε ένα προβληματικό γονίδιο, ο Μανώλης Δερμιτζάκης απαντά: «Ναι, υπό συνθήκες αυτό πάντα. Δεν μπορούμε να διορθώσουμε ένα προβληματικό γονίδιο όποτε θέλουμε, όπου θέλουμε».
Περιγράφει, όμως, τεχνολογίες που επιτρέπουν παρεμβάσεις στο DNA ακόμη και αργότερα στη ζωή, αναφέροντας ως παράδειγμα μεθόδους που βρίσκονται σε κλινικές δοκιμές και επιχειρούν, μέσω αλλαγών στο DNA κυττάρων του ήπατος, να μειώσουν δραστικά τη χοληστερίνη.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη νέα εποχή αναμένεται να έχει και η Τεχνητή Νοημοσύνη, καθώς μπορεί να επεξεργάζεται τον τεράστιο όγκο δεδομένων που παράγει η σύγχρονη γενετική.
Ο Δερμιτζάκης τη χαρακτηρίζει «ένα απελευθερωτικό εργαλείο», επισημαίνοντας όμως ότι τα αποτελέσματά της δεν μπορούν να γίνονται αποδεκτά άκριτα.
«Πρέπει να τα περάσουμε από φίλτρο, πρέπει να τα καθοδηγήσουμε», τονίζει, ώστε οι επιστήμονες να μην παρασυρθούν από απαντήσεις που φαίνονται εντυπωσιακές, αλλά τελικά «είναι απαντήσεις που είναι λάθος».
Η προοπτική που περιγράφει είναι τελικά μια βαθύτερη αλλαγή του ίδιου του μοντέλου Υγείας: δεδομένα από πολύ νωρίς στη ζωή, περισσότερη πρόληψη και λιγότερη ανάγκη νοσηλείας. Φτάνει μάλιστα να θέτει ως πιθανό μελλοντικό μοντέλο ακόμη και την ανάλυση του DNA ενός παιδιού από την ημέρα της γέννησής του.
Γιατί το DNA, από έναν κώδικα που επί δεκαετίες προσπαθούσαμε απλώς να αποκρυπτογραφήσουμε, αρχίζει πλέον να μετατρέπεται σε ένα εργαλείο με το οποίο μπορούμε να κατανοούμε καλύτερα την υγεία μας -και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να παρεμβαίνουμε πριν η ασθένεια προλάβει να εκδηλωθεί.