Η ιστορία έχει δείξει ότι μία δικαστική απόφαση είναι αρκετή για να αλλάξει την πορεία ενός κλάδου. Ενδεχομένως, η προ ημερών απόφαση δικαστηρίου του Λος Άντζελες που έκρινε τη Meta και τη Google υπεύθυνες για τις επιπτώσεις που είχε η χρήση των πλατφορμών τους (Facebook – Instagram και YouTube αντίστοιχα) στην ψυχική υγεία ενός χρήστη, να είναι μία τέτοια περίπτωση. Η απόφαση έχει ήδη χαρακτηριστεί ως σημείο καμπής για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο κύριος λόγος είναι ότι η αγωγή στράφηκε κατά του τρόπου με τον οποίο έχουν σχεδιαστεί οι πλατφόρμες και όχι του περιεχομένου τους. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, βάσει της υπάρχουσας νομοθεσίας και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, δεν θεωρούνται υπεύθυνες για το περιεχόμενο που «ανεβάζουν» σε αυτά οι χρήστες τους.
Όμως, στην προκειμένη περίπτωση η κατηγορία ήταν ότι σχεδιάζουν τις πλατφόρμες με έναν τρόπο ώστε να ενισχύουν την εξάρτηση του χρήστη, ιδίως των ανηλίκων, με λειτουργίες όπως το infinite scroll και τα autoplay videos. Και ότι γνώριζαν για τους κινδύνους για τη ψυχική υγεία, δεν προειδοποίησαν επαρκώς και σχεδίασαν προϊόντα που ενισχύουν την παρατεταμένη χρήση σε μικρές ηλικίες.
Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι η ευθύνη μεταφέρεται από το περιεχόμενο στον αλγόριθμο και από τον χρήστη στον σχεδιαστή της πλατφόρμας. Και ανοίγει το δρόμο για ένα νέο κύμα αγωγών, με χιλιάδες υποθέσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες να ετοιμάζονται να αξιοποιήσουν τη συγκεκριμένη νομική απόφαση.
Όπως είναι ενδιαφέρον ότι σημειώνεται σε μία περίοδο που οι ευρωπαϊκές χώρες ασχολούνται πιο ενεργά από ποτέ με το θέμα του εθισμού των ανηλίκων στα social media και ετοιμάζονται να προχωρήσουν σε απαγορεύσεις. Συν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υλοποιήσει το DSA (Digital Services Act), το οποίο, μεταξύ άλλων, απαγορεύει πρακτικές «παραπλανητικού σχεδιασμού», θέτει περιορισμούς στη στοχευμένη διαφήμιση προς ανηλίκους και επιβάλλει αυξημένες υποχρεώσεις διαφάνειας για τους αλγορίθμους. Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη ξεκινήσει έρευνες για το κατά πόσο μεγάλες πλατφόρμες προστατεύουν επαρκώς τους ανήλικους χρήστες, με αιχμή ζητήματα όπως η επαλήθευση ηλικίας, η έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο και η λειτουργία των συστημάτων σύστασης.
Η πρώτη αντίδραση
Ένα σημείο που χρήζει επισήμανσης είναι ότι η αγωγή από την Αμερικανίδα χρήστη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, γνωστή ως Kelly, στρεφόταν κατά τόσο του TikTok όσο και του Snap. Όμως, οι εν λόγω πλατφόρμες προχώρησαν σε εξωδικαστικό συμβιβασμό, δημιουργώντας ένα ακόμη νομικό προηγούμενο. Η Meta και η Google επέλεξαν τη νομική οδό και καλούνται πλέον να πληρώσουν 6 εκατ. δολάρια ως αποζημίωση με την πρώτη να καλείται να καταβάλλει το 70%. Προφανώς και θα καταθέσουν έφεση αλλά σε κάθε περίπτωση, η νομική διαμάχη έχει το δικό της ενδιαφέρον.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η Google έσπευσε να υποστηρίξει ότι το YouTube δεν είναι μέσο κοινωνικής δικτύωσης αλλά υπηρεσία streaming. Άποψη με την οποία διαφωνούν πολλοί παρατηρητές σε παγκόσμιο επίπεδο δεδομένου ότι στο YouTube υπάρχουν πολλά χαρακτηριστικά όπως τα Shorts και τα σχόλια που είναι λειτουργίες που συναντάμε κυρίως σε ένα μέσο κοινωνικής δικτύωσης.
Οι αλλαγές που έρχονται
Αυτό που έχει σημασία είναι πως είναι πολύ πιθανό η δικαστική απόφαση να υποχρεώσει τις πλατφόρμες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Το υπάρχον επιχειρηματικό μοντέλο βασίζεται στην προώθηση περιεχομένου μέσω αλγορίθμων και στη συνεχή αύξηση του χρόνου χρήσης από την πλευρά των χρηστών. Αν οι πλατφόρμες υποχρεωθούν να το αλλάξουν και να θέσουν όρια στη χρήση, τότε αυτό να έχει σημαντικές επιπτώσεις στα έσοδα που έχουν από τις διαφημίσεις. Έσοδα που ανέρχονται σε δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια.
Σύμφωνα με πολλούς αναλυτές, οι μεγάλες πλατφόρμες είναι πολύ πιθανό να οδηγηθούν στην απόφαση να επανασχεδιάσουν τις βασικές λειτουργίες τους και κυρίως τον τρόπο με τον οποίο προτείνουν περιεχόμενο, να βάλουν περισσότερους περιορισμούς στη συλλογή και την αξιοποίηση των δεδομένων, ακόμη και να υλοποιήσουν αυστηρότερους μηχανισμούς προστασίας των ανηλίκων.
Το τελευταίο κομμάτι έχει τη δική του σημασία σε μία περίοδο που οι χώρες που σπεύδουν να απαγορεύσουν τη χρήση των social media σε ανηλίκους αυξάνονται διαρκώς. Οι μεγάλες πλατφόρμες δηλώνουν μεν ότι έχουν τέτοιους μηχανισμούς, όμως, η πραγματικότητα είναι πως δεν κάνουν πρακτικά τίποτα για να μην επιτρέπουν σε παιδιά ηλικίας ακόμη και 10 ή 11 ετών να συνδεθούν στα social media. Και αντιδρούν σφόδρα στις προσπάθειες και τις απαγορεύσεις που έχουν τεθεί τους τελευταίους μήνες.
Αυτό πάντως που έχει ενδιαφέρον είναι πως για πρώτη φορά τα social media αντιμετωπίζονται ως προϊόντα με πιθανή βλάβη, οι αλγόριθμοι εξετάζονται ως παράγοντες ευθύνης και η προστασία των ανηλίκων γίνεται κεντρικό ρυθμιστικό ζητούμενο. Στην προκειμένη περίπτωση, οι εξελίξεις στις ΗΠΑ δίνουν το νομικό προηγούμενο και η Ευρώπη διαμορφώνει το κανονιστικό πλαίσιο.
Το πιθανότερο είναι ότι οι πλατφόρμες δεν θα αλλάξουν από τη μία μέρα στην άλλη. Όμως η κατεύθυνση είναι σαφής: τα social media περνούν από την εποχή της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης στην εποχή της λογοδοσίας. Και σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η επιτυχία δεν θα μετριέται μόνο με βάση το engagement — αλλά και με το κατά πόσο οι πλατφόρμες μπορούν να προστατεύσουν τους πιο ευάλωτους χρήστες τους.