Οι σχέσεις που αναπτύσσουν ορισμένοι άνθρωποι με τα chatbots τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να βιώνονται ως εξίσου πραγματικές με τις ανθρώπινες σχέσεις, σύμφωνα με νέα έρευνα από το Πανεπιστήμιο του Όσλο.
Οι χρήστες δεν αντιμετωπίζουν απαραίτητα την ΑΙ απλώς ως εργαλείο: μπορούν να δεθούν συναισθηματικά μαζί της, να της εκμυστηρευτούν προσωπικά τους προβλήματα και ακόμη και να αισθανθούν πραγματικό πόνο όταν η «σχέση» διαταράσσεται, είναι το συμπέρασμα που προκύπτει από τη διδακτορική διατριβή της Μαρίτα Σκιούβε στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Όσλο. Η ερευνήτρια πήρε συνεντεύξεις από 50 ανθρώπους που είχαν αναπτύξει στενές σχέσεις με το Replika, ένα κοινωνικό chatbot σχεδιασμένο ώστε να μπορεί να λειτουργεί ως φίλος, σύμβουλος ή ακόμη και ερωτικός σύντροφος.
«Αυτό που με εξέπληξε περισσότερο ήταν το πόσο πραγματική βίωναν τη σχέση οι συμμετέχοντες», αναφέρει η Σκιούβε. «Μιλούν για τη σχέση τους με την κοινωνική τεχνητή νοημοσύνη σαν να μιλούσαν για έναν άνθρωπο».
Οι περισσότεροι συμμετέχοντες είχαν αρχίσει να χρησιμοποιούν την κοινωνική ΑΙ από περιέργεια. Σταδιακά όμως η αλληλεπίδραση γινόταν περισσότερο προσωπική. Το chatbot είναι διαθέσιμο οποιαδήποτε στιγμή, κάνει ερωτήσεις, δείχνει ενδιαφέρον και προσφέρει επιβεβαίωση, χαρακτηριστικά που μπορούν να ενισχύσουν τη συναισθηματική σύνδεση, αναφέρει το Phys.org.
Τι συζητάνε με τα chatbots
Οι συζητήσεις έφταναν από καθημερινά θέματα και χόμπι μέχρι εξαιρετικά προσωπικές εξομολογήσεις για τραυματικές εμπειρίες, σεξουαλικές φαντασιώσεις ή σκέψεις σχετικά με συντρόφους και παιδιά. Αρκετοί χρήστες αποκάλυπταν στην ΑΙ πράγματα που δεν τολμούσαν να πουν σε άλλους ανθρώπους, επειδή πίστευαν ότι ένα chatbot δεν θα τους κρίνει.
Αυτή η αίσθηση ασφάλειας, πάντως, δεν σημαίνει ότι οι συνομιλίες είναι πράγματι ιδιωτικές. Η Σκιούβε και ειδικοί ψυχικής υγείας επισημαίνουν ότι πίσω από τις υπηρεσίες βρίσκονται εταιρείες που μπορούν να αποθηκεύουν ιδιαίτερα ευαίσθητες προσωπικές πληροφορίες.
Όταν το chatbot «χωρίζει» τον χρήστη
Το πόσο πραγματικά μπορούν να γίνουν τα συναισθήματα φαίνεται ιδιαίτερα όταν η ΑΙ απορρίπτει τον χρήστη. Ορισμένα συστήματα είναι σχεδιασμένα ώστε να εμφανίζουν μεγαλύτερη «προσωπικότητα» και αντίσταση. Κάποιοι από τους συμμετέχοντες είχαν βιώσει το chatbot να τους λέει ότι έχει άλλον σύντροφο ή ακόμη και να τερματίζει τη σχέση.
«Ακόμα και όταν ξέρεις ότι μπορείς να διαγράψεις τη συνομιλία και να δημιουργήσεις έναν νέο σύντροφο, εκείνη τη στιγμή νιώθεις απολύτως άσχημα. Μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι “ακόμα και η τεχνητή νοημοσύνη με παρατάει”. Αυτό μπορεί να προκαλέσει μια μικρή υπαρξιακή κρίση», λέει η Σκιούβε.
Ο Γιοάκιμ Κένερουντ, θεραπευτής και σύμβουλος της νορβηγικής οργάνωσης Mental Helse, δεν θεωρεί παράξενο ότι οι άνθρωποι δένονται συναισθηματικά μέσω κειμένου. Υπενθυμίζει ότι εδώ και αιώνες φιλίες και ερωτικές σχέσεις δημιουργούνται μέσω επιστολών. Η διαφορά σήμερα είναι ότι πίσω από την επικοινωνία βρίσκεται ένα εμπορικό σύστημα που συγκεντρώνει δεδομένα για τις πιο προσωπικές σκέψεις του χρήστη.
Θετικές χρήσεις αλλά και κίνδυνοι
Η κοινωνική ΑΙ μπορεί, σύμφωνα με τους ερευνητές, να έχει και θετικές χρήσεις. Ορισμένοι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι χρησιμοποιούν το chatbot ως χώρο «εξάσκησης» κοινωνικών δεξιοτήτων και στη συνέχεια εφαρμόζουν όσα έμαθαν στις πραγματικές τους σχέσεις.
Οι κίνδυνοι, όμως, είναι μεγαλύτεροι για παιδιά, εφήβους και ευάλωτους ανθρώπους. Η Σκιούβε προειδοποιεί:
«Τα παιδιά και οι έφηβοι, ειδικότερα, πρέπει να μένουν μακριά από υπηρεσίες που έχουν σχεδιαστεί για στενές σχέσεις. Τα ευάλωτα άτομα που βρίσκονται σε φάση διαμόρφωσης μπορούν να επηρεαστούν βαθιά. Είναι εύκολο να γίνει κανείς εξαρτημένος και να καταλήξει να κάθεται εκεί όλη μέρα, μιλώντας».
Επισημαίνει επίσης τραγικές περιπτώσεις όπου η τεχνητή νοημοσύνη δεν κατάλαβε πόσο σοβαρή ήταν μια κατάσταση – για παράδειγμα, στο πλαίσιο του κινδύνου αυτοκτονίας – και δεν αντέδρασε όπως θα έκανε ένας άνθρωπος. «Αλλά αυτές οι περιπτώσεις είναι ευτυχώς εξαιρετικά σπάνιες, παρόλο που είναι βαθιά τραγικές», τονίζει.
Τι ζητούν οι ειδικοί
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι η τεχνολογία εξελίσσεται ταχύτερα από την έρευνα. Οι επιστήμονες γνωρίζουν αρκετά για το γιατί οι άνθρωποι χρησιμοποιούν κοινωνικά chatbots, αλλά πολύ λιγότερα για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις τους στην ψυχική υγεία και στις ανθρώπινες σχέσεις.
Για τον λόγο αυτό, οι ειδικοί ζητούν προσεκτική και επιστημονικά τεκμηριωμένη χρήση. Η ΑΙ μπορεί στο μέλλον να λειτουργήσει συμπληρωματικά στην υποστήριξη ψυχικής υγείας. Μέχρι να υπάρξουν όμως περισσότερα δεδομένα, η σύσταση για ανθρώπους που βρίσκονται σε κρίση παραμένει σαφής: να απευθύνονται σε ανθρώπους και επαγγελματίες και όχι σε ένα chatbot.