Η εξάπλωση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης όπως το ChatGPT και το Claude παρουσιάζει, σύμφωνα με νέα θεωρητική μελέτη, ορισμένες εντυπωσιακές ομοιότητες με τον τρόπο που εξαπλώνονται οι ιοί: περνούν από άνθρωπο σε άνθρωπο, διαδίδονται επειδή αποδεικνύονται χρήσιμα και, όσο περισσότερο ενσωματώνονται στην καθημερινότητα, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνεται η εξάρτησή μας από αυτά.
Διεθνής ομάδα ερευνητών προτείνει να βλέπουμε τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα ως ένα είδος «γνωστικών ιών» — όχι με βιολογική έννοια, αλλά ως τεχνολογίες που μεταδίδονται πολιτισμικά και μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, μαθαίνουμε και επεξεργαζόμαστε πληροφορίες, αναφέρει το Futurism.
Η εργασία, η οποία έχει αναρτηθεί στον διακομιστή προδημοσιεύσεων arXiv, επιχειρεί να περιγράψει ένα θεωρητικό πλαίσιο για το πώς η γενετική τεχνητή νοημοσύνη εξαπλώνεται στην κοινωνία και επηρεάζει σταδιακά τις γνωστικές μας συνήθειες.
Πώς γίνεται η «μετάδοση του ιού»
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η χρησιμότητα των συστημάτων αυτών λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός διάδοσης. Όσο περισσότεροι άνθρωποι τα χρησιμοποιούν για συγγραφή, αναζήτηση πληροφοριών, επίλυση προβλημάτων ή λήψη αποφάσεων, τόσο περισσότερο ενθαρρύνονται και άλλοι να τα υιοθετήσουν.
Το φαινόμενο αυτό, σύμφωνα με τη μελέτη, έχει χαρακτηριστικά «μετάδοσης», καθώς οι άνθρωποι επηρεάζονται από τις πρακτικές άλλων ανθρώπων. Παράλληλα, η συστηματική χρήση της AI μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν «γνωστική εκφόρτωση»: τη μεταφορά δηλαδή μέρους της νοητικής εργασίας από τον άνθρωπο σε εξωτερικά εργαλεία.
Το πρόβλημα της γνωστικής εκφόρτωσης
Η γνωστική εκφόρτωση δεν είναι βέβαια κάτι νέο. Οι άνθρωποι εδώ και αιώνες μεταφέρουν μέρος της μνήμης και της σκέψης τους στη γλώσσα, στη γραφή, στα βιβλία, στους θεσμούς και στις τεχνολογίες. Η τεχνητή νοημοσύνη, όμως, αποτελεί κατά τους ερευνητές ένα νέο στάδιο, καθώς το εξωτερικό αυτό «γνωστικό εργαλείο» γίνεται πλέον ενεργό, διαδραστικό και σε ορισμένες περιπτώσεις λειτουργεί με σχετική αυτονομία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εξάρτηση από τα συστήματα αυτά γίνεται αυτοενισχυόμενη.
Όσο περισσότερο οι άνθρωποι αναθέτουν στην AI εργασίες που προηγουμένως απαιτούσαν μνήμη, κρίση ή κριτική σκέψη, τόσο λιγότερο εξασκούν οι ίδιοι αυτές τις ικανότητες. Αυτό, σύμφωνα με το θεωρητικό μοντέλο, θα μπορούσε να οδηγήσει μια κοινωνία προς μεγαλύτερη γνωστική εξάρτηση και χαμηλότερη αυτονομία.
Ιδιαίτερη ανησυχία υπάρχει για την εκπαίδευση, όπου μαθητές και φοιτητές χρησιμοποιούν ήδη ευρέως εργαλεία AI για εργασίες, περιλήψεις ή επίλυση προβλημάτων. Προηγούμενες μελέτες και ερευνητές έχουν προειδοποιήσει ότι η υπερβολική χρήση τους ενδέχεται να περιορίζει την εξάσκηση της κριτικής σκέψης.
Αντίδραση με «γνωστική ανοσοποίηση»
Οι συγγραφείς, πάντως, δεν προτείνουν την απομάκρυνση της AI από την καθημερινότητα. Αντίθετα, μιλούν για ένα είδος «γνωστικής ανοσοποίησης». Με τον όρο αυτό εννοούν τη διατήρηση συνηθειών και θεσμών που κρατούν ενεργή την ανθρώπινη σκέψη: επίλυση προβλημάτων χωρίς βοήθεια, έλεγχο και επαλήθευση των απαντήσεων της AI, κριτική συζήτηση, τακτικές περιόδους αποχής από τα εργαλεία, διατήρηση δεξιοτήτων που δεν βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη και εκπαιδευτικά μοντέλα στα οποία η AI υποστηρίζει, αλλά δεν αντικαθιστά, τη γνωστική προσπάθεια.
Το βασικό μήνυμα των ερευνητών είναι ότι η πρόκληση δεν είναι να αποφευχθεί η επαφή με την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά να αποτραπεί η σταδιακή μετατροπή της από χρήσιμο εργαλείο σε υποκατάστατο της ανθρώπινης σκέψης.